Nhận ra lừa đảo và báo cáo ở đâu

Không ai bị lừa vì kém thông minh. Người ta bị lừa vì kẻ lừa gọi đúng lúc mình đang mệt, đang lo, đang một mình, và vì câu chuyện họ kể nghe hợp lý trong ba mươi giây đầu.

Cái đáng học không phải là từng câu chuyện, vì chuyện thì đổi hoài. Cái đáng học là hình dạng chung. Ủy ban Thương mại Liên bang, gọi tắt là FTC, gom hết lại còn bốn dấu hiệu, và gần như vụ nào cũng có đủ cả bốn.

Bốn dấu hiệu#

Một, họ giả danh một nơi bạn biết. FTC ghi rằng kẻ lừa "thường giả vờ liên lạc với bạn thay mặt chính phủ", hoặc thay mặt một công ty bạn có làm ăn, một hãng điện nước, thậm chí một hội từ thiện. Cái tên quen là để bạn không kịp nghi.

Hai, họ nói có chuyện hoặc có quà. Hoặc bạn đang gặp rắc rối với chính phủ, hoặc bạn thiếu tiền, hoặc bạn vừa trúng thứ gì đó. Hai đầu ngược nhau mà cùng một mục đích: làm bạn để ý và làm bạn phản ứng.

Ba, họ ép bạn làm ngay. FTC nói đúng một câu: "Kẻ lừa muốn bạn hành động trước khi bạn kịp suy nghĩ." Họ dọa bắt bạn, kiện bạn, rút bằng lái hoặc giấy phép kinh doanh của bạn, trục xuất bạn. Chỗ này đáng dừng lại lâu hơn một chút, vì lời dọa trục xuất là thứ nhắm thẳng vào người mới qua.

Bốn, họ bảo bạn trả tiền theo một cách nhất định. Đây là dấu hiệu chắc nhất trong bốn cái, và nói riêng ở dưới.

Cơ quan chính phủ không làm những việc này#

Đây là phần đáng thuộc, vì nó biến một câu chuyện phức tạp thành một câu hỏi đơn giản.

FTC viết rằng cơ quan chính phủ "sẽ không bao giờ gọi, gửi email, nhắn tin, hay nhắn qua mạng xã hội để hỏi bạn tiền hoặc thông tin cá nhân. Chỉ có kẻ lừa mới làm vậy."

Về chính FTC, trang báo cáo của họ ghi rõ FTC "sẽ không bao giờ dọa bạn, nói bạn phải chuyển tiền đi để 'bảo vệ' nó, hay bảo bạn rút tiền mặt hoặc mua vàng rồi đưa cho ai đó."

Kéo theo mấy chuyện này, cũng từ trang của FTC:

• Số gọi đến giả được. Thấy đúng tên sở thuế hay sở cảnh sát trên màn hình không chứng minh được gì.
• Số thẻ nhân viên giả được, và kẻ lừa hay đọc tên một nhân viên có thật.
• Thư giấy giả được, kể cả thư có con dấu trông rất chính thức. Có kẻ còn bịa ra tên cơ quan nghe như thật mà không hề tồn tại.
• Họ biết tên và địa chỉ bạn không có nghĩa họ là người thật. Những thứ đó tra ra được.

Vậy nên cách xử lý luôn giống nhau, bất kể câu chuyện là gì: cúp máy, xóa tin, rồi tự bạn gọi lại cơ quan đó bằng số bạn tự tra ra. Đừng bấm số theo lời nhắn tự động, đừng bấm vào đường dẫn trong tin nhắn lạ.

Cách trả tiền là dấu hiệu rõ nhất#

Nếu bạn chỉ nhớ được một dòng trong cả bài, nhớ dòng này.

FTC ghi rằng kẻ lừa "thường nhất quyết đòi bạn chỉ được trả bằng tiền ảo, chuyển tiền qua công ty như MoneyGram hay Western Union, dùng app trả tiền, hoặc nạp tiền vào thẻ gift card", và lời khuyên của họ là không bao giờ trả cho người nhất quyết đòi mấy cách đó.

Lý do rất thực tế: bốn cách này khó lấy lại tiền nhất. Đó chính là lý do kẻ lừa thích chúng.

Không một cơ quan chính phủ nào bắt bạn trả thuế, trả phạt hay trả lệ phí bằng thẻ gift card. Chuyện đó không tồn tại. Một mình chi tiết này đủ để kết luận, không cần nghe hết câu chuyện.

"Notario" ở Mỹ không phải luật sư#

Đây là cái bẫy tốn tiền nhất và cũng làm hỏng hồ sơ nặng nhất.

FTC giải thích: "Ở các nước Mỹ Latin, chữ notario hay notary public có nghĩa là người đó là luật sư hoặc có học luật, nhưng ở Mỹ thì không phải vậy." Ở Mỹ, notary public chỉ là người được phép chứng thực chữ ký. Họ không phải luật sư.

Ai được cho lời khuyên về di trú thì FTC nói rõ: "Chỉ luật sư di trú hoặc người được Bộ Tư pháp Hoa Kỳ (DOJ) cho phép mới được cho bạn lời khuyên về di trú."

Chữ notario là chữ của cộng đồng nói tiếng Tây Ban Nha. Trong cộng đồng mình cái bẫy y hệt nhưng mang tên khác: văn phòng dịch vụ, dịch vụ giấy tờ, người quen biết làm giấy. Điều FTC cảnh báo không nằm ở tấm bảng hiệu, nó nằm ở câu hỏi người này có được phép hay không. Câu hỏi đó không đổi dù bảng hiệu viết bằng tiếng gì.

Hai điều nữa từ cùng trang đó, ngắn mà cứu được nhiều hồ sơ:

• Đơn của sở di trú là miễn phí. FTC ghi: "Đừng trả tiền để lấy đơn di trú. Đơn chính thức của USCIS là miễn phí." Trả tiền cho người điền giùm là chuyện khác, nhưng trả tiền để lấy tờ đơn thì không bao giờ đúng.
• Đừng ký vào đơn trống, và đừng ký đơn ghi thông tin sai về bạn. Ký rồi thì chữ ký đó là của bạn, và hậu quả cũng là của bạn.

Muốn tìm người giúp thật thì tìm luật sư di trú và kiểm lại với luật sư đoàn của tiểu bang, hoặc tìm tổ chức được Bộ Tư pháp công nhận. Nếu chuyện của bạn là nhập tịch, đọc thêm ở nhập tịch Mỹ.

Nếu bạn đã trả tiền rồi#

Chưa chắc mất hết. Chuyện quan trọng nhất là gọi ngay, và gọi đúng nơi tùy theo cách bạn đã trả. Đây là hướng dẫn của FTC:

• Thẻ gift card: gọi hãng phát hành thẻ, dùng số in ở mặt sau thẻ. Nói bạn bị lừa lấy số thẻ và mã PIN, và xin hoàn tiền.
• Chuyển tiền (Western Union, MoneyGram): gọi ngay công ty chuyển tiền, nói bạn bị lừa, xin hoàn lại.
• Thẻ tín dụng hoặc thẻ ngân hàng: gọi ngân hàng hoặc hãng thẻ ngay. Luật liên bang có bảo vệ cho những khoản trừ tiền không phải do bạn cho phép.
• App trả tiền (Venmo, Cash App, PayPal): báo ngay trong app, xin đảo giao dịch.
• Tiền ảo: liên lạc sàn giao dịch hoặc nơi đặt máy ATM tiền ảo. FTC nói thẳng là tiền ảo không có mức bảo vệ pháp lý như thẻ tín dụng và thẻ ngân hàng, nên lấy lại được là khó.
• Gửi tiền mặt qua bưu điện: gọi U.S. Postal Inspection Service ở số 1-877-876-2455 ngay. Có trả một khoản phí thì họ có thể chặn gói hàng lại.

Báo cáo ở đâu#

Chỗ báo cáo là ReportFraud.ftc.gov, trang của FTC. Trang này có tiếng Việt: trong danh sách ngôn ngữ ngay đầu trang có mục "Tiếng Việt".

Nói cho đúng một chuyện, vì nó quyết định bạn nên trông đợi gì. Chính FTC ghi trên trang đó: "Chúng tôi không thể giải quyết từng báo cáo riêng lẻ, nhưng chúng tôi dùng các báo cáo để điều tra và khởi kiện." Báo cáo của bạn được chia sẻ với hơn 2.000 cơ quan thi hành luật.

Nghĩa là: báo cáo không phải là cách lấy lại tiền của bạn. Cách lấy lại tiền là mấy cú gọi ở phần trên, và phải gọi sớm. Báo cáo là việc làm cho người tới sau, và là thứ giúp nhà chức trách dựng được hồ sơ đủ lớn để đi kiện. Cả hai việc đều nên làm, nhưng đừng lẫn lộn việc nào ra kết quả nào.

FTC cũng có hẳn một trang tài liệu tiếng Việt, gồm bài viết và tờ rơi in được, nếu bạn muốn đưa cho ba mẹ hoặc dán ở tiệm.

Việc cần làm, theo thứ tự#

1. Cúp máy hoặc xóa tin. Không cần lịch sự với một cuộc gọi lạ đòi tiền, và không cần nghe hết câu chuyện.
2. Kể cho một người bạn tin, trước khi làm gì khác. Đây là bước FTC khuyên, và là bước bị bỏ qua nhiều nhất.
3. Tự gọi lại cơ quan đó bằng số bạn tra ra, nếu bạn vẫn thấy chưa yên tâm. Đừng dùng số họ cho.
4. Nếu đã trả tiền, gọi ngay nơi tương ứng theo danh sách ở trên, ngay trong hôm nay.
5. Báo cáo ở ReportFraud.ftc.gov, chọn Tiếng Việt nếu bạn muốn đọc bằng tiếng Việt.
6. Kể lại cho người trong nhà và trong tiệm. Cùng một cú lừa thường gọi hết cả một danh sách số.

Nếu cú lừa liên quan tới số an sinh xã hội của bạn, hoặc ai đó gọi nói số của bạn bị "khóa", đọc thêm ở số an sinh xã hội và ITIN. Không có chuyện số an sinh xã hội bị khóa vì bạn chưa trả một khoản tiền nào đó.