Cấp dưỡng nuôi con sau khi chia tay: tiền tính sao, mở hồ sơ ở đâu

Cấp dưỡng nuôi con (child support) là tiền một người cha hoặc người mẹ trả để phụ nuôi đứa con không sống chung với mình. Điều đầu tiên cần biết, và là điều làm nhiều người tìm sai chỗ cả buổi: nước Mỹ không có một công thức cấp dưỡng chung cho cả nước. Liên bang đặt khung và cho mượn công cụ thu tiền, còn con số cụ thể do luật tiểu bang bạn đang ở tính ra. Bài này nói ai mở hồ sơ được, mở ở đâu, tiền tính theo cái gì, tốn bao nhiêu, và khi người kia ngưng trả thì cơ quan làm được gì.

Liên bang lo gì, tiểu bang lo gì, và ai mở hồ sơ được#

Trang USAGov ghi chính quyền liên bang và tiểu bang không trả tiền cấp dưỡng thay ai cả, mà giúp bạn thu tiền đó từ người kia. Sở Cấp dưỡng Nuôi con liên bang (OCSE) tự ghi rõ: "Chúng tôi không quản lý từng hồ sơ và không xem được thông tin của hồ sơ." Mở hồ sơ, tính tiền, thu tiền và cưỡng chế đều là việc của văn phòng cấp dưỡng tiểu bang hoặc bộ lạc, tra trên bản đồ của OCSE.

Ai mở được thì rộng hơn nhiều người nghĩ. Trang hướng dẫn của OCSE ghi ai đang nuôi đứa nhỏ cũng ghi danh dịch vụ được, kể cả mẹ, cha, ông bà hay người giám hộ hợp pháp. Người không nuôi con cũng nộp đơn được, thường là để xác lập quan hệ cha con và để có hồ sơ chính thức ghi nhận mình đã trả những gì. Bạn không cần ly hôn xong, cũng không cần có sẵn lệnh tòa: chưa có lệnh thì văn phòng cấp dưỡng lo luôn phần lập lệnh.

Tiền tính ra sao#

Tính theo hướng dẫn cấp dưỡng của tiểu bang (child support guidelines). Trang OCSE ghi mọi tiểu bang đều có hướng dẫn tính, tức một cách tính ra một phụ huynh nên đóng góp bao nhiêu, và "tiểu bang phải dùng hướng dẫn đó trừ khi xác định rằng làm vậy không vì lợi ích tốt nhất của đứa trẻ". Hướng dẫn cân nhắc nhu cầu của đứa nhỏ, những người phụ thuộc khác, và khả năng trả của cha mẹ.

Hai kiểu công thức#

Cũng theo trang đó, các tiểu bang chia làm hai nhóm lớn. Kiểu chia theo thu nhập hai bên (income share) lấy thu nhập của cả cha lẫn mẹ vào công thức. Kiểu tính theo phần trăm một bên (percentage) chỉ lấy thu nhập của người không nuôi con, với giả định người đang nuôi đã đóng góp bằng chính việc chăm sóc, cơm nước, quần áo, chỗ ở.

Phần lớn tiểu bang còn tính thêm số thời gian đứa nhỏ ở nhà mỗi bên. Khi thu nhập một bên hoặc cả hai bên rất cao, tòa có thể thấy áp đúng công thức không có lợi nhất cho đứa nhỏ và ra mức cao hơn mức công thức đưa ra.

California là một ví dụ về cách tra. Sở Cấp dưỡng Nuôi con California có máy tính trực tuyến chạy đúng hướng dẫn mà tòa California dùng, nhưng trang đó tự ghi nó "chỉ đưa ra ước tính, không bảo đảm số tiền sẽ được ra lệnh", và ủy viên cấp dưỡng của quận hoặc thẩm phán gia đình mới quyết định cuối cùng. Tiểu bang khác có công cụ khác, hoặc không có.

Việc quan trọng nhất bạn làm được#

Đừng bỏ qua giấy báo. Trang hướng dẫn của OCSE ghi nếu bạn nhận giấy báo nêu tên mình là cha hoặc mẹ của một đứa nhỏ, có dặn đi dự phiên xử, liên lạc cơ quan cấp dưỡng hay làm việc gì khác, thì "rất quan trọng là phải làm đúng theo lời dặn trong giấy báo". Làm lơ thì vụ việc vẫn đi tiếp: theo trang này, người bị cho là cha mà không trả lời giấy báo đã được gửi đúng thủ tục thì tòa có thể xử vắng mặt để xác lập quan hệ cha con, và cũng có thể ra luôn lệnh cấp dưỡng. Nếu bạn đã nhận giấy báo về phiên xử xác lập quan hệ cha con mà không đi, OCSE dặn phải liên lạc văn phòng cấp dưỡng ngay.

Lời này đúng cho cả hai bên: trả lời cơ quan, đi dự phiên xử khi được gọi, và mang đủ giấy. Theo OCSE, trước khi lệnh được chốt, nhân viên phụ trách sẽ cố hết sức xác minh chỗ làm, thu nhập và tài sản của người kia. Nếu không đọc được giấy báo tiếng Anh, gọi ngay số điện thoại ghi trên giấy và xin thông dịch viên tiếng Việt; bài quyền có thông dịch viên miễn phí chỉ cách xin.

Mở hồ sơ tốn bao nhiêu, cần giấy gì#

Rẻ hơn nhiều so với dịch vụ bên ngoài, nhưng không phải miễn phí, nên đây là phần chi phí nói cho đủ. Trang hướng dẫn của OCSE ghi cơ quan cấp dưỡng được thu lệ phí nộp đơn "tối đa 25 đô la", và có tiểu bang tự trả một phần hay hết khoản này, hoặc thu của bên kia. Ngoài ra có phí thu hằng năm 35 đô la, chỉ tính sau khi tiểu bang đã thu và chuyển được 550 đô la trong năm đó, và tùy tiểu bang, khoản 35 đô la này tính cho bên đang nuôi con hoặc bên phải trả, tức là chính người đang nhận tiền cũng có thể bị trừ.

Người không lãnh trợ cấp công còn có thể chịu thêm mấy khoản nữa, theo đúng trang hướng dẫn của OCSE: tiền công việc pháp lý do luật sư của cơ quan làm, tiền xác lập quan hệ cha con, và tiền truy tìm người không nuôi con. Không phải tiểu bang nào cũng tính đủ các khoản này, nên hỏi thẳng văn phòng tiểu bang bạn: mở hồ sơ này tôi phải trả những khoản nào.

Giấy OCSE liệt kê: khai sinh của các con; lệnh cấp dưỡng, bản án ly hôn hoặc thỏa thuận ly thân nếu đã có; sổ các khoản đã trả; thu nhập của bạn; chi phí của đứa nhỏ như tiền bác sĩ, tiền giữ trẻ, nhu cầu đặc biệt. Phần thu nhập lấy từ phiếu lương và W-2, hoặc từ giấy 1099 nếu bạn làm dạng nhà thầu. Về người kia, càng nhiều càng nhanh: tên, địa chỉ, số an sinh xã hội, tên và địa chỉ hãng đang làm hoặc mới làm.

Tiền đi đường nào: trừ thẳng trên lương#

Cách thu mặc định không phải là người kia tự gửi tiền cho bạn, mà là trừ thẳng trên lương (income withholding). Các trang của OCSE mô tả: cơ quan cấp dưỡng gửi thông báo trừ lương cho hãng của người phải trả. Hãng bắt buộc phải làm theo lệnh trừ lương gửi bằng mẫu đơn chuẩn của liên bang (mẫu OMB). Hãng trừ tiền mỗi kỳ lương và, trong đa số trường hợp, gửi tiền đó về đơn vị chi trả cấp dưỡng của tiểu bang (State Disbursement Unit, SDU). Lệnh cấp dưỡng phải có phần trừ lương, trừ khi cả hai bên và tòa đồng ý một cách trả khác.

Vài điểm hay bị hỏi:

• Hãng phải làm theo, và khác tiểu bang vẫn trừ được. Hãng không trừ đúng thông báo thì chính hãng chịu trách nhiệm số tiền lẽ ra đã phải trừ. Hãng ở tiểu bang này cũng phải công nhận lệnh trừ lương từ tiểu bang hay bộ lạc khác.
• Có mức trần. Một văn bản hướng dẫn của OCSE giải thích trần theo Luật Bảo vệ Tín dụng Tiêu dùng liên bang (CCPA), tính trên phần lương còn lại sau các khoản khấu trừ bắt buộc: 50% nếu người trả đang nuôi một người vợ chồng hoặc con khác, 60% nếu không, và trễ hơn 12 tuần thì hai mức đó thành 55% và 65%. Chính văn bản đó nói thêm tiểu bang được quyền bảo vệ người lao động nhiều hơn mức liên bang và nhiều tiểu bang có làm vậy, nên mức thực tế ở chỗ bạn có thể thấp hơn. Hỏi văn phòng tiểu bang.
• Bảo hiểm y tế đi kèm. Cơ quan cấp dưỡng tiểu bang phải xin tòa đưa bảo hiểm sức khỏe cho đứa nhỏ vào lệnh, khi người phải trả có bảo hiểm nhóm qua chỗ làm với giá hợp lý. Nếu bên đang nuôi con có bảo hiểm tốt hơn, lệnh có thể lấy bảo hiểm đó và tăng phần tiền bên kia trả để bù. Các đường mua bảo hiểm khác nằm trong bài bảo hiểm y tế.

Khi người kia không trả#

Việc đầu tiên: gọi văn phòng cấp dưỡng của bạn. Trang OCSE về cưỡng chế mở đầu đúng chỗ đó: văn phòng cấp dưỡng địa phương là nơi giúp bạn khi người kia trả không đều hoặc nợ quá hạn. Hỏi họ hồ sơ của bạn dùng được cách nào. Các công cụ mà các trang OCSE mô tả:

• Chặn tiền thuế hoàn liên bang. Hồ sơ vào chương trình này khi bên nhận đang hưởng TANF và người kia nợ ít nhất 150 đô la, hoặc khi bên nhận không hưởng TANF và người kia nợ ít nhất 500 đô la. Tiền chặn được thường về tới tiểu bang trong hai tới ba tuần, riêng tiền hoàn từ tờ khai thuế chung (khai chung với vợ hoặc chồng) thì tiểu bang có thể giữ tới sáu tháng rồi mới chuyển, trường hợp hiếm có thể lâu hơn. Trước đó, người nợ sẽ nhận một giấy báo trước khi chặn tiền (Pre-Offset Notice), ghi số nợ quá hạn và chỉ cách phản đối số nợ và xin xem xét lại theo thủ tục hành chính (administrative review).
• Từ chối cấp hộ chiếu. Khi tiểu bang xác nhận người kia nợ quá 2.500 đô la, OCSE chuyển tên người đó cho Bộ Ngoại giao, và Bộ Ngoại giao từ chối khi người đó xin hộ chiếu. Trang OCSE ghi rõ người đó không tự động được gỡ khỏi chương trình chỉ vì nợ tụt xuống dưới 2.500 đô la. Phòng Hộ chiếu của Bộ Ngoại giao giữ đơn xin hộ chiếu trong 90 ngày: nếu OCSE gỡ hồ sơ trong hạn đó, gọi Trung tâm Thông tin Hộ chiếu Quốc gia (National Passport Information Center) báo ngày được gỡ, và hộ chiếu sẽ được gửi tới trong 2 tới 5 ngày làm việc nếu trả phí làm gấp, hoặc tới 10 ngày làm việc nếu làm thường; quá 90 ngày thì phải nộp đơn mới. Nếu không biết tiểu bang nào báo tên mình, hoặc chưa từng nợ cấp dưỡng mà vẫn bị từ chối, trang OCSE có danh sách người liên lạc về việc này ở văn phòng cấp dưỡng mỗi tiểu bang.
• Kê biên tài sản, quyền cầm giữ, báo hãng tín dụng, treo bằng. Luật buộc cơ quan cấp dưỡng tiểu bang định kỳ báo số nợ quá hạn cho các hãng tín dụng, và tiểu bang có thể treo hoặc thu hồi bằng lái xe, bằng hành nghề, giấy phép kinh doanh, giấy phép giải trí.
• Truy tố hình sự liên bang, hiếm. Luật năm 1992 biến việc cố tình không cấp dưỡng cho đứa trẻ sống ở tiểu bang khác thành tội liên bang khi nợ vượt 5.000 đô la hoặc quá hạn hơn một năm. Trang OCSE nói thẳng các Biện lý Hoa Kỳ rất chọn lọc, chỉ nhận vụ có dấu hiệu cố tình trốn như dời tiểu bang liên tục hay dùng tên và số an sinh giả.

Người kia ở tiểu bang khác thì luật UIFSA buộc tòa các tiểu bang công nhận lệnh của nhau. Người kia ở nước ngoài thì vẫn bắt đầu từ văn phòng tiểu bang của bạn: Mỹ có thỏa thuận tương trợ với nhiều nước theo Công ước La Haye về cấp dưỡng.

Người kia làm tiền mặt thì sao#

Câu này gần như nhà nào cũng hỏi, và câu trả lời ngắn là: nghĩa vụ cấp dưỡng không biến mất vì người ta lãnh tiền mặt. Lệnh vẫn có hiệu lực, nợ vẫn cộng dồn từng tháng, và nợ đó không xóa được bằng phá sản.

Trang hướng dẫn của OCSE có hẳn một mục cho thu nhập tiền mặt không khai. Khi không trừ lương được, văn phòng cấp dưỡng vẫn còn các đường khác: hóa đơn tự động, nhắc qua điện thoại, thông báo quá hạn, rồi tới kê biên tài sản, báo hãng tín dụng, chặn tiền thuế hoàn, đặt quyền cầm giữ, và treo bằng lái hoặc bằng hành nghề. Với người tự làm chủ, trang này ghi cơ quan cấp dưỡng tiểu bang có quyền truy cập dữ liệu ngân hàng và dữ liệu hãng tín dụng để xác định thu nhập, tài sản.

Thêm một chi tiết đáng nhớ: mọi tiểu bang đều phải có danh bạ người mới tuyển (State Directory of New Hires), và hãng phải báo người mới tuyển trong vòng 20 ngày. Ngày người kia đi làm một chỗ có khai báo, hệ thống thấy khá nhanh. Bạn biết người đó đổi chỗ làm hay dọn đi đâu thì báo nhân viên phụ trách càng sớm càng tốt.

Trang OCSE còn khuyên một điều ngược với trực giác: người kia đang thất nghiệp thì vẫn nên lập lệnh ngay bây giờ, kể cả khi mức rất nhỏ, vì "xác lập quan hệ cha con ngay lúc này, trong lúc người đó đang thất nghiệp, sẽ làm việc thu tiền sau này dễ hơn nhiều khi họ có việc làm".

Xin xem lại và sửa mức cấp dưỡng#

Mức cấp dưỡng không phải là con số vĩnh viễn. Trang OCSE ghi mỗi bên được xin xem lại lệnh ít nhất ba năm một lần, hoặc bất cứ lúc nào hoàn cảnh thay đổi đáng kể. Ví dụ trang này nêu: thu nhập của người trả đổi, kể cả do bị giam, thăng chức hay giảm vì sức khỏe; tài sản của người trả; tình hình tài chánh của người đang nuôi con, được nhiều tiểu bang tính tới; nhu cầu đặc biệt của đứa nhỏ; và việc đứa nhỏ nghỉ học hay đi làm.

Hồ sơ không đạt chuẩn xem lại của tiểu bang thì bạn vẫn xin tòa mở phiên xử được. Trang OCSE chỉ hai đường cho người không đủ tiền thuê luật sư: hội trợ giúp pháp lý địa phương, và thủ tục tự đại diện (pro se) mà nhiều tiểu bang có hướng dẫn sẵn. Hỏi văn phòng cấp dưỡng hoặc thư ký tòa.

Bốn chuyện hay bị hiểu lầm#

• Đưa tiền mặt tận tay hay mua quà không được tính trừ. Trang OCSE ghi quà và các khoản trả ngoài lệnh nói chung không được tính là đã trả cấp dưỡng. Trả theo đúng đường lệnh ghi, và giữ biên nhận.
• Có gia đình mới không xóa nghĩa vụ cũ. Nếu thu nhập không đủ cho cả hai lệnh, mức của lệnh thứ nhất có thể được giảm, nhưng gia đình thứ nhất phải được báo trước và được quyền phản đối.
• Tiền cấp dưỡng không phải thu nhập chịu thuế. IRS ghi người nhận không đóng thuế trên khoản này và người trả không được khấu trừ.
• Thỏa thuận miệng thì sau này không có gì để cưỡng chế. Trang OCSE ghi cha mẹ tự thỏa thuận được thì tránh được phiên xử, nhưng tòa vẫn phải coi thỏa thuận đó có theo hướng dẫn tiểu bang không.

Việc cần làm tiếp theo#

1. Mở bản đồ văn phòng cấp dưỡng của OCSE, tìm văn phòng tiểu bang bạn. Đó là nơi duy nhất trả lời được con số của bạn.
2. Gom giấy trước khi gọi: khai sinh của con, lệnh hoặc bản án nếu đã có, sổ các khoản đã trả, thu nhập của bạn, chi phí của con, và những gì bạn biết về người kia.
3. Có lo ngại về an toàn thì nói với nhân viên phụ trách trước khi mở hồ sơ, và hỏi về family violence indicator.
4. Hỏi thẳng ba câu: lệ phí tiểu bang này bao nhiêu, hướng dẫn tính ở đây theo kiểu thu nhập hai bên hay phần trăm một bên, và mức trần trừ lương ở đây là bao nhiêu.
5. Đã có lệnh mà hoàn cảnh đổi: xin xem lại lệnh, đừng tự đổi số tiền.