Bị sa thải hay bị cho nghỉ việc: at-will thật ra nghĩa là gì

Mất việc thường xảy ra rất nhanh, và câu bạn nghe nhiều nhất sau đó là "ở Mỹ at-will, chủ muốn cho nghỉ lúc nào cũng được". Câu đó đúng một nửa. At-will nghĩa là chủ không bắt buộc phải đưa ra lý do, chứ không có nghĩa là mọi lý do đều hợp pháp. Và quan trọng hơn cho tuần này của bạn: at-will không xóa đi một đồng nào trong số tiền công bạn đã làm ra.

"At-will" nghĩa là gì, và không nghĩa là gì#

Trang USAGov của chính phủ liên bang viết: "Tất cả các tiểu bang, trừ Montana, cho phép việc làm at-will. Nghĩa là chủ hoặc người lao động có thể chấm dứt việc làm bất cứ lúc nào, vì bất cứ lý do gì."

Đó là vế mọi người đều thuộc. Vế thứ hai nằm ngay câu sau và ít ai nhắc tới: "lý do chấm dứt không được là lý do bất hợp pháp."

Hai vế này phải đi chung thì mới đúng. Dịch sang ngôn ngữ hằng ngày: chủ không nợ bạn một lời giải thích, nhưng nếu lý do thật sự nằm trong nhóm bị cấm thì việc cho nghỉ vẫn sai, dù không ai nói ra lý do đó.

At-will cũng không áp dụng cho tất cả mọi người. Theo USAGov, nó không áp dụng khi bạn làm việc theo một hợp đồng đã ký, theo thỏa ước lao động tập thể của công đoàn, hoặc khi bạn làm trong khu vực công.

Những lý do vẫn là bất hợp pháp#

USAGov định nghĩa sa thải trái luật rất gọn: "Sa thải trái luật xảy ra khi chủ cho bạn nghỉ vì một lý do bất hợp pháp." Trang này liệt kê các trường hợp việc cho nghỉ là trái luật, khi chủ cho bạn nghỉ:

• vì phân biệt đối xử
• vì một lý do vi phạm luật lao động liên bang hoặc tiểu bang
• vì bạn đã báo cáo và từ chối tham gia hành vi quấy rối
• vì bạn đã báo cáo và từ chối thực hiện một việc làm phi pháp hoặc một vi phạm an toàn lao động
• mà không làm theo chính sách sa thải của chính công ty

Hai dòng giữa dùng chữ "và", không phải "hoặc", vì trang USAGov viết đúng như vậy: "Because you reported and refused to participate in harassment" và "Because you reported and refused to conduct an illegal act or safety violation." Cách viết đó hẹp hơn nhiều người tưởng. Nếu bạn chỉ làm một trong hai việc, ví dụ chỉ báo cáo mà chưa tới lúc phải từ chối, trang này không nói thay bạn được rằng bạn có được bảo vệ hay không. Đó là câu để hỏi EEOC hoặc cơ quan lao động tiểu bang.

Về phần phân biệt đối xử, một trang khác của USAGov nói rõ đó là khi chủ đối xử bất công với một nhân viên hay người xin việc vì chủng tộc, màu da, tôn giáo, giới tính, nguồn gốc quốc gia, tuổi tác (từ 40 trở lên), khuyết tật, hoặc thông tin di truyền.

Trả đũa là một nhóm riêng. USAGov mô tả trả đũa là khi chủ đối xử tệ với một người vì người đó đã làm một việc được pháp luật bảo vệ, ví dụ nộp đơn khiếu nại, làm nhân chứng, báo cáo phân biệt đối xử với cấp trên, hoặc từ chối làm theo một chỉ đạo mang tính phân biệt đối xử.

Một điểm thực tế: bạn không cần phải chứng minh được lý do thật trước khi đi hỏi. Việc của bạn là kể lại sự việc và giữ giấy tờ. Việc đánh giá là của cơ quan.

Tiền lương của bạn không đi đâu cả#

Đây là phần nhiều người bỏ qua vì đang bận lo chuyện lớn hơn, rồi vài tháng sau mới nhớ ra.

Bộ Lao động nói rõ: "Luật liên bang không bắt buộc chủ phải đưa phiếu lương cuối cùng cho người đã nghỉ việc ngay lập tức." Nhưng ngay sau đó: "Tuy nhiên, một số tiểu bang có thể đòi phải trả ngay."

Nói cách khác, thời hạn trả lương lần cuối là chuyện của luật tiểu bang, và nó khác nhau thật sự, không phải khác chút ít. Có tiểu bang buộc trả trong vài ngày, có tiểu bang chỉ buộc trả vào kỳ lương kế tiếp. Trang này không liệt kê từng tiểu bang, vì một con số sai ở đây có thể khiến bạn tưởng mình còn thời gian trong khi đã hết.

Một ví dụ cụ thể để bạn thấy nó trông như thế nào. Sở Lao động New York trả lời: "Khi quan hệ việc làm đã chấm dứt, chủ phải trả tiền lương vào kỳ lương thường của kỳ tính lương đã làm." Và nếu bạn yêu cầu, "chủ phải gửi tiền lương cuối cùng qua bưu điện cho nhân viên." Đó là quy định của New York, không phải của cả nước.

Để biết quy định của tiểu bang bạn, hãy mở danh sách cơ quan lao động của từng tiểu bang do Bộ Lao động đăng, tìm tiểu bang mình và gọi thẳng vào đó.

Nếu chủ không trả#

Bạn nộp đơn khiếu nại về lương với Wage and Hour Division của Bộ Lao động, hoặc với cơ quan lao động tiểu bang.

• Số điện thoại: 1-866-487-9243
• Đơn khiếu nại được giữ kín. Bộ Lao động nêu rõ tên người khiếu nại, nội dung khiếu nại, và cả việc có tồn tại một đơn khiếu nại hay không, đều không được tiết lộ.
• Bộ Lao động cũng nêu rõ chủ không được trả đũa người lao động vì đã dùng quyền của mình, nộp đơn khiếu nại, hoặc hợp tác với cuộc điều tra.
• Việc khiếu nại về lương không phụ thuộc vào tình trạng di trú của bạn.

Trước khi gọi, hãy đọc lại tiền lương và giờ làm thêm để biết mình đang được nợ những khoản nào, và phiếu lương của bạn để đọc được từng dòng khấu trừ.

Tiền thôi việc không phải là quyền, và giấy tờ đi kèm thì có ràng buộc#

Bộ Lao động viết thẳng: "Luật FLSA không có quy định nào về tiền thôi việc." Tiền thôi việc "là chuyện thỏa thuận giữa chủ và người lao động."

Nghĩa là nếu chủ đề nghị một khoản thôi việc, đó là đề nghị, không phải nghĩa vụ. Và vì là thỏa thuận, nó thường đi kèm một tờ giấy bạn phải ký.

Lưu ý một chuyện riêng biệt: tiền thôi việc là thỏa thuận, còn tiền lương của những giờ đã làm thì không phải là thỏa thuận. Chủ không được lấy khoản lương bạn đã kiếm ra để đổi lấy chữ ký của bạn.

Nếu đây là một đợt cắt giảm lớn: luật WARN#

Khi cả một cơ sở đóng cửa hoặc cả một nhóm lớn bị cho nghỉ cùng lúc, có thể có một luật liên bang riêng tên là WARN.

Theo Bộ Lao động, WARN buộc các công ty có từ 100 nhân viên trở lên phải báo trước bằng văn bản. Cách đếm 100 người đó có luật riêng: nói chung không tính người đã làm dưới sáu tháng trong 12 tháng qua, và không tính người làm trung bình dưới 20 giờ một tuần. Trong một nghề đầy người làm bán thời gian, chỗ này quyết định công ty có thuộc diện hay không. Luật đòi báo trước ít nhất 60 ngày theo lịch khi đóng cửa một cơ sở hoặc khi có đợt cắt giảm hàng loạt ảnh hưởng từ 50 nhân viên trở lên tại một địa điểm làm việc.

Có ngoại lệ. Bộ Lao động nêu ba nhóm: tình huống kinh doanh không lường trước được, công ty đang cố gắng cầm cự, và thiên tai.

Hai điều nên biết trước khi trông cậy vào WARN:

• Bộ Lao động nói rõ cơ quan ETA của họ quản lý WARN nhưng không có vai trò cưỡng chế trong việc đòi bồi thường cho người lao động không được báo trước đúng hạn.
• Một số tiểu bang có luật đóng cửa cơ sở riêng, có thể bảo vệ nhiều hơn luật liên bang.

Nếu bạn nằm trong một đợt cắt giảm lớn mà không ai báo trước, đây là chuyện đáng mang đi hỏi cơ quan lao động tiểu bang hoặc một luật sư lao động.

Bảo hiểm y tế: COBRA#

Mất việc không nhất thiết là mất bảo hiểm ngay ngày hôm sau.

Theo Bộ Lao động, COBRA áp dụng cho chương trình bảo hiểm y tế nhóm do các chủ có từ 20 nhân viên trở lên trong năm trước đó cung cấp. Bạn được giữ chương trình đó thêm một thời gian, thường là tới 18 tháng, và một số biến cố trong đời có thể kéo dài tới 36 tháng.

Hai con số cần nhớ:

• 60 ngày để ghi danh. Bộ Lao động nói thời hạn này bắt đầu tính từ khi bảo hiểm qua chỗ làm chấm dứt, hoặc từ khi bạn nhận được thông báo chọn COBRA, tùy cái nào đến sau.
• Tới 102 phần trăm. Người ghi danh có thể phải trả toàn bộ phí bảo hiểm, tới 102 phần trăm chi phí của chương trình. Đây là lý do COBRA hay gây sốc: trước đây chủ trả phần lớn, giờ là bạn trả hết.

Vì vậy đừng quyết định COBRA mà không so sánh. Xem bảo hiểm y tế để biết các đường khác, rồi so giá trước khi hết 60 ngày.

Tiền thất nghiệp: nộp đơn sớm, và nộp đúng tiểu bang#

Bảo hiểm thất nghiệp là chương trình phối hợp giữa liên bang và tiểu bang, nhưng mỗi tiểu bang tự quản lý chương trình riêng của mình, theo Bộ Lao động.

Ba điều cần làm đúng:

1. Nộp ở tiểu bang bạn đã làm việc, không phải tiểu bang bạn đang ở. USAGov viết: "In most cases, you should file for unemployment in the state where you worked instead of in the state where you live." Mấy chữ "in most cases" nằm ngay đầu câu, nghĩa là phần lớn trường hợp là vậy, chứ không phải mọi trường hợp. Nếu bạn làm từ xa hoặc làm xuyên tiểu bang, hãy hỏi cơ quan thất nghiệp của tiểu bang bạn cư trú.
2. Nộp sớm. Bộ Lao động khuyên liên hệ văn phòng tiểu bang ngay khi vừa thất nghiệp, và nói rằng thường mất hai tới ba tuần kể từ khi nộp đơn mới nhận được khoản tiền đầu tiên.
3. Điều kiện chung là thất nghiệp không do lỗi của mình. Bộ Lao động giải thích ở phần lớn tiểu bang, điều đó nghĩa là bạn nghỉ việc vì chỗ làm không còn việc.

Điểm thứ ba làm nhiều người tự loại mình ra. Đừng vội.

Việc cần làm tiếp theo#

1. Ghi lại ngay hôm nay: ngày cuối cùng đi làm, ai nói với bạn, họ nói nguyên văn ra sao, và có ai khác nghe thấy không. Trí nhớ mờ đi rất nhanh, còn giấy tờ thì không.
2. Chụp lại hết: phiếu lương, bảng chấm công, tin nhắn và email về lịch làm và về việc cho nghỉ, sổ tay ghi nội quy công ty nếu bạn có. Làm việc này trước khi bạn mất quyền vào email hay ứng dụng chấm công của hãng.
3. Nộp đơn thất nghiệp trong tuần này, ở tiểu bang bạn đã làm việc, kể cả khi bạn chưa chắc mình đủ điều kiện.
4. Tính tiền lương lần cuối: bao nhiêu giờ chưa được trả, có giờ làm thêm không, tiền tip đã chia hết chưa. So với tiền lương và giờ làm thêm.
5. Gọi cơ quan lao động tiểu bang để hỏi hai câu: thời hạn trả lương lần cuối ở đây là bao lâu, và tiền phép chưa nghỉ có phải trả không.
6. Quyết định chuyện bảo hiểm trong vòng 60 ngày, sau khi đã so COBRA với các lựa chọn khác.
7. Nếu bạn nghi lý do thật là một lý do bất hợp pháp, hãy liên hệ EEOC hoặc cơ quan lao động tiểu bang để hỏi về thời hạn nộp đơn, càng sớm càng tốt.

Một việc nữa, không phải thủ tục: nếu trước đây bạn nhận 1099 chứ không phải W-2, hãy xem lại nhân viên hay nhà thầu độc lập. Việc bị xếp sai loại có thể ảnh hưởng tới cả tiền thất nghiệp lẫn tiền lương bạn được nợ, và rất nhiều trường hợp chỉ phát hiện ra vào đúng lúc này.